Wspólnota mieszkaniowa jako prosument – przewodnik po rozliczeniach
Wspólnota mieszkaniowa może korzystać z energii wytwarzanej na budynku, ale sposób rozliczeń zależy od tego, do czyjego punktu poboru przypisana jest produkcja i kto ma otrzymywać korzyści. Instalacja zasilająca wyłącznie części wspólne może obniżyć koszty ponoszone przez wspólnotę. Jeśli korzyści mają być przypisane również do rachunków za poszczególne lokale, potrzebny jest model prosumenta zbiorowego oraz odpowiednio przygotowane pomiary i rozliczenia. Sam montaż paneli na wspólnym dachu nie powoduje automatycznie, że każdy mieszkaniec zapłaci mniej za prąd w mieszkaniu.
Wspólna instalacja a prosument zbiorowy – skąd bierze się różnica?
W budynku wielolokalowym prąd jest zwykle rozliczany przez różne punkty poboru. Wspólnota płaci za energię zużywaną na potrzeby nieruchomości wspólnej, natomiast właściciele lub użytkownicy lokali otrzymują własne rachunki. To rozróżnienie decyduje o tym, gdzie pojawią się oszczędności z instalacji odnawialnego źródła energii.
Jeżeli fotowoltaika służy wspólnemu punktowi poboru, wyprodukowany prąd może pokrywać bieżące zapotrzebowanie na oświetlenie klatek schodowych, pracę wind czy systemów bezpieczeństwa. Korzyść pojawia się wtedy w kosztach energii ponoszonych przez wspólnotę. Mieszkańcy mogą ją odczuć pośrednio w rozliczeniu kosztów utrzymania budynku, ale nie oznacza to zmniejszenia zużycia wykazanego na ich indywidualnych licznikach.
Prosument zbiorowy to odrębny model dotyczący odbiorców w budynku wielolokalowym. Pozwala przypisywać korzyści z energii wytwarzanej we wspólnej instalacji do uczestniczących punktów poboru, o ile projekt spełnia wymagania techniczne i rozliczeniowe. Nie należy więc utożsamiać każdej instalacji na dachu bloku z instalacją prosumenta zbiorowego. Przed inwestycją trzeba określić, czy celem jest obniżenie rachunku za części wspólne, czy także rozliczanie produkcji na rzecz lokali.
Jak rozlicza się energię wyprodukowaną na budynku?
Podstawowe znaczenie ma różnica między energią zużytą na bieżąco a energią oddaną do sieci. Gdy urządzenia w budynku pracują w czasie produkcji instalacji, część zapotrzebowania można pokryć bezpośrednio z niej. Jeśli produkcja przewyższa bieżące zużycie przypisane do danego rozliczenia, nadwyżka trafia do sieci. Kiedy instalacja nie wytwarza wystarczająco dużo energii, brakującą ilość trzeba z sieci pobrać.
Dlatego roczna produkcja paneli nie jest tym samym co oszczędność na rachunku. Istotne są godziny wytwarzania i poboru, ilość energii zużytej na miejscu, zasady rozliczania nadwyżek oraz opłaty związane z energią pobieraną z sieci. Wspólnota, której największe zużycie przypada na godziny pracy instalacji, może wykorzystać w budynku inną część produkcji niż wspólnota o podobnym rocznym zużyciu, lecz odmiennym profilu poboru.
W przypadku prosumenta zbiorowego dochodzi jeszcze pytanie o przypisanie korzyści do uczestników. Deklaracja, że „prąd trafi do mieszkań”, nie wystarczy do oceny rachunków. Trzeba ustalić, które punkty poboru uczestniczą w rozliczeniu, jak określono ich udział oraz czy istniejący układ instalacji i pomiarów pozwala wdrożyć planowany model. Rachunek wspólnoty za części wspólne i rachunek za lokal to dwa różne rozliczenia.
Net-metering czy net-billing – co oznacza to dla wspólnoty?
Urząd Regulacji Energetyki rozróżnia dwa systemy rozliczania prosumentów. W net-meteringu podstawą jest bilansowanie ilości energii oddanej do sieci i z niej pobranej, zgodnie z zasadami tego systemu. W net-billingu rozlicza się wartość energii wprowadzonej do sieci oraz energii z niej pobranej. Oddana kilowatogodzina nie jest więc po prostu taką samą kilowatogodziną odebraną później.
Dla oceny nowego projektu szczególnie ważne jest, by nie przenosić bez sprawdzenia doświadczeń starszych instalacji na planowaną inwestycję. Jak wskazuje URE, możliwość pozostania w net-meteringu zależy od terminu przyłączenia instalacji, natomiast instalacje przyłączone później są rozliczane w net-billingu. Wspólnota powinna ustalić zasady właściwe dla swojego przypadku, zamiast zakładać, że będzie korzystać z tego samego systemu co znajomy właściciel domu jednorodzinnego.
W net-billingu znaczenie ma nie tylko liczba kilowatogodzin wysłanych do sieci, ale też ich wartość w rozliczeniu. Przy analizie opłacalności warto zatem oddzielnie pokazać przewidywane zużycie energii na miejscu, ilość oddawaną do sieci oraz koszty poboru w okresach, gdy instalacja nie pokrywa zapotrzebowania. Takie zestawienie jest bardziej użyteczne niż obietnica, że panele „wyprodukują tyle prądu, ile budynek zużywa w ciągu roku”.
Czy mieszkańcy zobaczą oszczędność na własnych rachunkach?
To zależy od wybranego modelu. Jeśli instalacja pokrywa zapotrzebowanie części wspólnych, efekt będzie widoczny przede wszystkim w kosztach wspólnoty. Może to mieć znaczenie dla wysokości obciążeń właścicieli, lecz nie jest równoznaczne z obniżeniem rachunku wystawianego za energię zużytą wewnątrz mieszkania.
Gdy celem jest korzyść przypisana bezpośrednio do lokali, trzeba zaprojektować rozliczenie uczestników. Jeszcze przed podjęciem decyzji inwestycyjnej mieszkańcy powinni otrzymać jasną informację, kto bierze udział w projekcie, jak zostaną określone udziały w produkcji i których rachunków będą dotyczyć przewidywane korzyści. W przeciwnym razie właściciele mogą finansować instalację, nie wiedząc, gdzie szukać efektu na swoich opłatach.
Na znaczenie tej przejrzystości wskazuje analiza Instytutu Badań Strukturalnych dotycząca inwestycji energetycznych w budynkach wielorodzinnych. Autorzy, opierając się na 60 wywiadach z interesariuszami i przedstawicielami spółdzielni w Polsce i Czechach, opisali między innymi bariery organizacyjne i pomiarowe. Zwrócili też uwagę, że gdy energia zasila głównie potrzeby wspólne, mieszkańcy mogą nie dostrzegać bezpośredniej zmiany na indywidualnych rachunkach. Badanie dotyczyło spółdzielni, ale samo pytanie o widoczność i podział korzyści jest istotne również dla wspólnot mieszkaniowych.
Co sprawdzić przed decyzją o inwestycji?
Punktem wyjścia powinny być rzeczywiste rachunki i dane o zużyciu, a nie sama dostępna powierzchnia dachu. Wspólnota może najpierw sprawdzić, ile energii pobierają części wspólne i kiedy powstaje to zapotrzebowanie. Pozwala to ocenić, czy planowana instalacja będzie zasilała przede wszystkim bieżącą pracę urządzeń, czy znaczną część produkcji trzeba będzie rozliczać jako energię oddaną do sieci.
Przed głosowaniem nad projektem warto wyjaśnić cztery powiązane kwestie:
- Jaki jest cel inwestycji: obniżenie kosztów części wspólnych, korzyść dla lokali czy połączenie obu rozwiązań?
- Które punkty poboru mają uczestniczyć w rozliczeniu i jak będzie dokumentowany podział korzyści?
- Czy układ elektryczny budynku oraz dostępne pomiary pozwalają wdrożyć wybrany model?
- Jak przewidywane oszczędności wypadają na tle obecnych rachunków, kosztu inwestycji i zasad rozliczania energii oddanej do sieci?
Odpowiedzi wymagają współpracy zarządu lub zarządcy z projektantem instalacji, a przy ustalaniu sposobu rozliczeń także z właściwymi podmiotami obsługującymi dostawy energii. Wycena paneli bez sprawdzenia punktów poboru i sposobu pomiaru nie wystarczy do rzetelnej oceny projektu. Podobnie prognoza oszczędności powinna jasno pokazywać, czy dotyczy rachunku wspólnoty, rachunków mieszkańców, czy obu tych obszarów.
Jak powszechny jest prosument zbiorowy w Polsce?
To nadal rozwiązanie na wczesnym etapie rozwoju. Według danych URE na koniec 2024 r. w Polsce działało 1 522 655 mikroinstalacji prosumenckich, a operatorzy odnotowali w 2024 r. pojawienie się trzech mikroinstalacji prosumentów zbiorowych. Ich łączna moc wynosiła 0,113 MW, a ilość energii wprowadzonej przez nie do sieci w tym roku – 87,768 MWh.
Tych danych nie należy odczytywać jako liczby wszystkich projektów OZE w budynkach wielolokalowych. Statystyka dotyczy konkretnego modelu prosumenta zbiorowego, nie każdej instalacji obsługującej nieruchomość wspólną. Pokazuje jednak, że wspólnota planująca przypisanie korzyści do lokali powinna szczególnie starannie przygotować zasady uczestnictwa i pomiary. Jeśli jej celem jest wyłącznie zmniejszenie kosztów oświetlenia, wind czy innych urządzeń wspólnych, najpierw warto ocenić ten cel na podstawie rachunku za energię zużywaną przez samą nieruchomość wspólną.
